Pugay sa Nagsipagtapos

Pugay sa nagsipagtapos,
kahit ang pera maubos
nitong magulang na kapos,
basta anak makaraos.

darating din ang araw ng pagtatapos

Malapit na ang kanilang pagtatapos

Mga pangarap ay dahan dahan na nilang masisilayan

Heto ako at nakatingin sa mga nakangiting labi

Maliliwanag na ilaw, magliliwanag na mga pangarap

Tunog na nilapat na kay sarap sa tenga
[Read more...]

Tore*

Dati iyong pinagkakamalang galing Poland

O Russia o bansang singbanyaga ng Iceland

at nakabubuhol ng maraming pagtatangka;

hindi madaling usalin ang “Marifosqui” sa dila.

.

Paano mo gagawin iyon nang hindi nabubulol?

May pagmamalaki ang aking ama, gayunman

at, sa nakasanayan niyang salita ng dayuhan

na may kapal at anghang ng bulkang Mayon,

.

maraming humanga sa kanya, may gumalang pa.

Hanggang sa pagtungo niya sa tanggapan ng mga

rehistro. Walang laman ang pahina maliban

sa nag-iisang datos: Prospero, anak

.

na natural ni Teresa. At isiping

ang sadya niya roon ay asikasuhin

para sa mga pinsanin ang mga rekisitos sa pagsasalin

ng isang kapirasong lupain.

.

Ang talagang problema ay kung sino ang sakim

sa mga nagsilisang salarin.

*Namatay si Ama na isang de la Torre; kami rin.

Panghalip

Binigyan siya ng Arabya ng sapat na notisya

upang makapaghanap ng iba, ang akala niya.

Kinumpirma ng huling interbyu na malawakan

ang tanggalan, ibinaba ang kanyang yabang.

.

Malungkot din siya laluna’t ubos na

ang kanyang mga iniremita. Makakaraos din tayo,

sabi niya. At nilustay ang konting natitira

sa sugal at serbesa. Gusto niyang pigilan

.

ang isa pang bibig na susubuan at napagkamalang

pagsang-ayon ang kanyang pananahimik.

Ang sa kanya e katawan niya ang gusto niyang

isubo sa apoy e di sige. Tila nagkasundo sila

.

sa isang mali – kapwa abala

sa pagsasaisantabi sa isang di-mapangalanang

kakulangan at paninisi noon sa salamat-at-

napapanahong kunsitidor na pagsang-ayon -

.

tahasan at tiyak:

hindi iyon magiging komadrona

o matatahimik ang kaluluwa.

Nagpayo: isang yumaong ina

bilang isang ina ako’y natutuwa
nakamit diploma kahit ako’y wala
anak, diploma’y isabit sa tahanan
ilagay mo sa tabi, aking larawan.

ngayon aking anak, pawiin ang lungkot
punasan iyang luha, sa pisngi’y agos
gusto ko ikaw masayang nakatapos
gamitin upang hindi ka maging kapos.

maging masipag at laging nagiimpok
ilagay iyang barkada, isang sulok
huwag magasawa hanggang hindi tarok
pagaasawa tungkulin isang hamok

ang kiliti sa kamay at ugat huwag iyapos
kapagdaka sa babaing mga titig malamyos
iyan pagibig mo dapat ilagayng maayos
ito ay pundasyon para sa mga apong lubos

humayo ka anak at harapin iyong mundo
pagandahin pagyamanin higit sa ngayon mo
huwag kalimutan tumawag sa diyos na totoo
sige
na
anak
maligaya
ako
sa
kinalagyan
ko.

1957

1957 ako ay nagtapos sa elementarya
sa bayan nang bongabon nueva ecija
nagbalik sa aking magandang alaala
mga pinagdaanan panahon sa eskwela

isang batang babae kimpal sa isipan
matalino siya napiling valedictorian
mula grade one kasama sa eskwelahan
ngunit hindi nakausap kahit minsan

isang bagay lamang, aking natandaan
aking napansin, kaya aking iniwasan
kilos panalita ay may kasupladahan
panahon lumipas nadikit parin isipan

1957 ako’y nagtapos sa elementarya
mga kasuutan damit wala kahit isa
masabing akin talaga, lahat ito luma
sapatos, pantalon at polo panloob wala

dahop sa kasuotan, kaalaman nadagdagan
ako’y masayang umuwi agad nang tahanan
may arroz-caldong naghintay sa tahanan
sa pasukan doon ako mataas na paaralan

ang tungkol sa batang valedictorian
ano nangyari, sa sunod na lang tulaan

Isang Tagpo sa Pagtatapos: Si Inay at ang Sapatos

Sa pagkakaupo noon ay tinawag
Akin ngang pangalan, hudyat sa paglakad
Tungo sa entablado; At sa pagtapak
Aking nagunita, nang sa panlakad

Ang mata’y natuon, sapatos na suot
Dagling nasilayan, suwelas ay upod;
Bawat sira ay may ala-alang dulot.
Oras ay tumakbo, pabalik ang agos –

“An-anusam anak ‘ti panag-ad-adal
Nu agtrabahon ket pagsaganaam,
Baro nga sapatos tapno makagatang
An-anusam anak, panag-adal layngam…”

Nasabi ko na lang: “Opo, inay…”
Hindi ko natapos ‘pagkat mata’y hilam.
Ang luha’y umagos, nawalan ng saysay
Pagpipigil nito, daloy walang humpay.

Nag-aral mabuti, puyat walang udlot
Arali’y matapos kahit walang tulog;
Saksi ang sapatos sa bawat pagsubok
Na pinagdaanan, ito ang siyang suot.

At sa paglipas nga ng mga panahon
Nakarating ako sa araw na ito;
Sa pagtatagumpay ika’y nalulugod
Tatanggapin ngayon, isang patotoo.

Itong katibayan aking aabutin
At sa pagtawag sa akin ngang pangalan
Aakayin ka at sabay nating kukunin
Itong karangalan – ating karangalan!

Inay, nauupod itong sapatos na suot
Sa gitna ng daan agad napupudpod;
Ngunit iyong gabay ligaya ang dulot,
Iyong pagmamahal, siyang lakas ng loob;

Ilaw na dulot mo walang kasing tulad
Tiyak bawat hakbang kahit sa’n mapadpad –
Daig ng mga ito anumang pangyapak
Hindi nagmamaliw at tibay ay sapat!

Graduate na

mapalad ang matanda buhay masaya
pinaghandaan panahon ng pagtanda
noon kabataan hindi naging pabaya
kaya ngayon damdamin puno sa tuwa

pagtanda ay hindi dapat katakutan
biyayang ipinagkaloob pasalamatan
suklian kabutihan sa nangangailangan
unawa malawak kahit may kapintasan

kumalog man baba huwag lang diwa
magandang nilalang sa balat ng lupa
kulubot sa pisngi’t nuo tunay magara
tanda sa panahon landas nakikibaka

maraming mga pangarap anak inuna
kinabukasan pinag-ipunan inihanda
ginawang haligi pundasyon simula
pag-aaral itinaguyod anak na punla

busog sa pangaral matibay kultura
magalang sa matanda maging sa kapwa
mga anak binigyan magandang simula
handog sa paanan ama’t ina diploma

sa matibay na simula kahit tumanda
ang panahon lilipas bakas sa mukha
ikaw igagalang dahil binigyan halaga
si impo ingkong pinagpala garaduate na

nagtapos ako

1957 nagtapos ako ng elementarya sa bongabon central elementary school. validictorian ang batang babae na tumawag nang aking pansin sa murang kaisdipan. may tuwa akong nararamdaman kapag siya ay pinagmamasdan. ang pagkabwisit ay hindi maiwasan dahil sa inaakala kong kanyang kayabangan. ang batang babaing ito ay hindi ko nakausap kahit na kami ay magkaeskwela. pagkatapos ng klase sa hapon ay kailangan umuwi na sa bahay, na siyang utos at kabilibilinan ni inang.

ang aking ama ay isang karpintero at ang aking ina ay isang maybahay lamang. ang mga magulang ko ay may tindahan sa pamilihan bayan ng bongabon. kung paano sila nagkaroon nang puwesto sa pamilihan bayan ay nalaman ko sa pamamagitan nang tahimik na pakikinig sa kuwento nang aking mga magulang kapag mayroon silang panauhin o bisita.

mayroon daw silang sampong sakong palay, kung saan ito galing ay hindi binanggit–siguro bigay nang aming lolo. .pinag-usapan nila ng akin ina kung ano ang marapat gawin. sabi nang aking ama, ang sampong sako nang palay pagdating nang disyembre ay siguradong ubos sa pagkain, ano kaya’t magtinda ka sa palengke, igawa kita ng lamesa na paglagyan mo ng iyong mga paninda. sa madaling salita, nagtinda si ina sa palengke at si ama ay nagpatuloy sa kanyang gawain bilang karpintero. sa suweldo ni ama kukunin ang lahat nang pangangailangan. ang kita nang maliit na tindahan ay hindi gagalawin kahit na isang sentimo. hindi naiwasan na si ama ay pasumandaling naiwanan bantay nang mga paninda. dumating si ina at kita niya ang kamay ni ama na padukot nang kendi si ama sa garapon na kaagad naman binawalan ni ina. walang bawas ang kita at paninda ni ina. dumating ang disyembre ang lamesa ni ina ay naging dalawa at dumami pa mga paninda. patuloy itong lumaki at kinilala na isang nagtatagumpay na negosyante sa pamilihan bayan nang bongabon. si ama ay tumigil na sa pagkakarpintero’

1956 pumunta si ama sa mindanao upang alamin kung ano mayroon sa mindanao. 1958 lahat nang paninda kasama ang mga puwesto ay ibenenta at ang pamilya ay tumulak sa mindanao para sa isang pangarap na inaasam. buwan ng abril nang dumating sa dadiangas at tumuloy sa marbel buwan ng mayo. nagtayo nang isang panaderya ang aking ama.

ako ay katorse anyos second year high school sa pasukan nang taon 1958. na enroll ako sa notre dame of marbel boys department na ngayon ay isa nang universidad. nagtapos ako nang high school taon 1961. napunta ako nang maynila at kumuha nang kursong business administration na siyang gusto nang aking mga magulang. salungat sa nais kong kunin na agriculture.

sa universidad, may isa akong professor na nagbigay nang isang pahayag katanungan. ” kayo ay narito sa maynila upang mag-aral. tinutustusan kayo ng inyong mga magulang upang makatapos sa inyong pag-aaral. kaya ba nyong mag-graduate sa kursong iyong kinuha? kung hindi nyo kaya, ano ang ginagawa nyo dito sa maynila? inaaksaya nyo ang inyong panahon, ang panahon nang inyong magulang. ang pera na kanilang ipinapadala ay mawalan nang saysay dahil hindi nyo maiuuwi ang diplomang inaasam nang inyong magulang. ang masabi ko sa inyo at bilang payo. hindi mo kayang tapusin ang iyong pag-aaral umuwi ka sa inyo at umpisahan mo nang kumita nang pera at mag-ipon upang nang sa ganoon ang mga naiwanan dito ay magkaroon nang trabahong mapapasukan pag sila ay nakatapos na. mauna na kayo sa pagkita nang pera kaya umuwi na kayo at magsimula”

not the exact words but the essence is living in my memory. i buy books i need, the titles are: small business; advertising and economics. sakay ng eroplano umuwi ako sa marbel at tumulong sa panaderya nang aking magulang. ako’y muling bumalik sa maynila upang mag-aral nang makabagong sestema nang paggawa nang mga masasarap na uri nang tinapay. ito ay natapos ko at ito ang nagpabago nang takbo nang aking buhay. napakahalaga na mayroon kang pinag-aralan at ito ay nagamit mo sa iyong buhay upang makapaglingkod ka sa iyong bayan.

ang tungkol sa batang babae ay sa susunod na kabanata

Asin at lugaw

mahal kong anak kahit hirap, itinaguyod
iyong pag-aaral. kinabukasan mo nagbunsod
sa amin nang iyong ina. ngayon may lugod
nakatapos ka, bunga ng aming hirap pagod

anak iyong pakaingatan mga natutuhan
gamitin wasto upang lalong pakinabangan
may kalasag magamit laban sa kahirapan
mga kakaharapin sa pakikipagsapalaran

kami nang iyong ina umaasa aming apo
labis na pagdarahop sa kanyay malayo
sa handa namin asin at lugaw matoto
kami ang lugaw at asin sa buhay mo

ngayon palang magsisimula kinabukasan
mga paghahanda tagumpay mong nalampasan
dampa nang magulang pag-asang mapalitan
asin at lugaw hindi maaaring kalimutan

kaya asin lugaw ikahiya di dapat
ano ang nakakahiya sa asin at lugaw
dahil sa asin at lugaw kuha tagumpay
magulang tuwa, anak tapos sa pag-aaral

May luha ang isang tagumpay

Naalala kita ngayon habang pigil ang mga luha

Habang tangan sa kamay ang diploma ng tagumpay

Ikaw ang nais na makapiling, hiling sa Maykapal

Ngayong nagbunga na ang matagal mo ng paghihintay

 

Ngunit tila kimi ang hakbang ng bawat paa ko

Papalayo  sa entablado ng mga hurado

At binging di alintana ang bawat palakpakan 

at mga bating hatid ng mga nangatuwang magulang

 

Malayang nangilid ang luha ng alaala mo

Para saiyo ang araw ng aking pagtatapos

Sayo nais ialay mga papuring nilalaan

Ikaw ang siyang inspirasyon ng aking nakamtan

 

Ngunit di ito ang nais ko kapalit ng isang tagumpay

Ni di ipagpapalit ang buhay mo sa isang rolyong papel

Ito ba ang kapalit ng pagsisikap mo mahal na inay

ang igupo ka ng katawang pagod sa kabilang buhay

 

Ahh!

 

Sa tapat ng iyong puntod ay aking inaalay

    Isang munting papel ng ating mga pagsusumikap

        Ito ang nais mo noon pa aking mahal na inay

 

      …. kung kapiling ka sana, ikaw ang tunay kung tagumpay

 

Balik-tipon [class reunion]

Sa high school tayo ay magkaeskwela
Ang barkada kapag nagkasamasama
Bawat isa may halakhak tumatawa Kita sa bawat mukha masigla masaya

Pagkatapos ng graduation lahat nagkasundo
Muling magdikit palad matapos limang Mayo
May napunta sa Maynila sa Cagayan de Oro
Lahat nangangarap makatapos ng kurso

Sa Koronadal marami ang nagsipag aral
Notre Dame College ang magiging patnubay
Upang makamit hangad na katalinuhan
Gagamitin upan pakinabangan ng bayan

Natapos ang limang taon tayoy nagkitakita
Sa ating reunion ginanap malapit sa plaza
Mga kaibigan mga barkada lahat may tawa
Dahil muling nagkalapit mga damdamin bata

Matulin lumipas humahagibis na panahon
Maraming kasama hindi na alam saan naroroon
Napunta ng America Canada Malaysia Hongkong
Hangarin magandang buhay pangarap pa noon

Marami nang namaalam sa mundong ibabaw
Kanilang mga ngiti halakhak sa dilim ay tanglaw
Ngunit hindi na maaninag makita kahit may ilaw
Silay pumaroon patungo sa bagong balintataw

Tayong naiwanan patuloy takbo ng buhay
Pagsumikapan dinaraanan lalong maging makulay
Dahil bawat isa ay yugto nang magandang pakay
Salamat Panginoon Diyos sa iyong patnubay